فونت‌های فارسی اصلاح شده برای وب و حمایت از آن

دوست خوبم «محمد صالح سوزنچی» در «آزمایشگاه ریتا» اقدام به تولید/اصلاح و انتشار تعدادی فونت فارسی کرده است. این فونت‌ها از لحاظ ظاهری و زیبایی بهبودهای زیادی پیدا کرده و برای استفاده در محیط وب بهینه شده‌اند. ایشان برای انتشار کامل این سری فونت‌ها نیاز به حمایت مالی و معنوی دارند. حمایت مالی می‌تواند به یکی از صور زیر باشد:

  • «اسپانسر» شدن برای یک یا چند فونت
  • پرداخت یک مبلغ دلخواه به ازای دانلود هر کدام از فونت‌ها
  • Donate (کمک داوطلبانه) کردن یک مبلغ دلخواه هر چند ناچیز که بتواند حداقل بخشی از هزینه‌های این کار را پوشش دهد.

البته تا این لحظه (۹۲٫۱۱٫۱۸) یکی از فونت‌ها به نام «یکان» دارای اسپانسر شده و به طور رایگان قابل دریافت است. شما می‌توانید علاوه بر حمایت‌های مالی از این پروژه، به صورت معنوی نیز از آن حمایت کنید:

  • نوشتن در وبلاگ راجع به معرفی فونت‌ها و دعوت به حمایت از آنها
  • بازنشر و معرفی پروژه در شبکه‌های اجتماعی مثل تویتر، فیسبوک و حتی شبکه‌های اجتماعی داخلی مثل کلوب
  • تماس با سازمان‌های دولتی، شرکت‌های خصوصی بزرگ، ناشرین پر تیراژ و غیره جهت معرفی این پروژه و جلب حمایت آنها
  • تماس با رسانه‌ها و نشریاتی که احیاناً ممکن است علاقمند به چنین اخباری باشند
  • معرفی این پروژه در انجمن‌ها و سایت‌های پرسش و پاسخ برنامه‌نویسی و طراحی وب
  • و هر روش دیگری که خودتان می‌پسندید

لینک‌های مرتبط:

سازگارترین فونت‌های ممکن برای فارسی نویسی در کامپیوتر

این لیست حاوی ۵ سری فونت است که حداکثر سازگاری را با یونیکد و استانداردهای ملی ایران یعنی استاندارد ماتصا ۶۲۱۹ (ISIRI 6219) و استاندارد ماتصا ۹۱۴۷ (ISIRI 9147) را رعایت کرده‌اند. هر چند که بیشتر آنها در پیاده سازی صحیح بعضی کاراکترهای خاص مثل ممیز و علامت جدا کننده هزارتایی فارسی (عربی) مشکل داشته و همچنین در استفاده با بعضی نرم افزارها مثل MS SQL Server Reporting Services 2008 ایراد پیدا می‌کنند، ولی روی هم رفته در حال حاضر (آذر ماه ۱۳۸۷) از بهترین انتخاب‌های ممکن به شمار می‌روند.

لازم به ذکر است که برای تهیه این لیست فونت‌های دیگری از جمله فونت‌های سری بی برنا رایانه، فونت فارسی آزاد، فونت‌های عربی مایکروسافت و… هم مورد بررسی قرار گرفتند ولی به خاطر ناسازگاری‌های بیش از اندازه از این لیست حذف شدند.

  نام مجموعه نام بعضی فونت‌ها تعداد فونت‌ها تولید کننده لینک دانلود
۱ فارسی وب رویا، نازلی ۷ شرکت فارسی وب شریف لینک
۲ ایرماگ زر، یرموک ۱۷ انجمن کاربران ایرانی مکینتاش، ایرماگ لینک
۳ موسسه غیر انتفاعی sil شهرزاد، لطیف ۲ موسسه غیر انتفاعی SIL لینک
۴ شورای عالی اطلاع رسانی ایران نستعلیق ۱ شرکت داده ورزان هامون به سفارش شورای عالی اطلاع رسانی لینک
۵ مایکروسافت تاهوما، آریال ۳ تا یا بیشتر شرکت مایکروسافت ویندوز

جدول مقایسه فونت‌های رایج فارسی

حین مهاجرت از MS SQL Server 2005 به نسخه 2008 متوجه شدیم که اشکالی در نمایش گزارشات در MS SQL Reporting Services وجود دارد. اکثر گزارشات بر اساس فونت‌های «سری بی شرکت برنا رایانه» ساخته شده بودند و حالا که آنها را با Reporting Services 2008 باز می‌کردیم حروف انگلیسی هم در rdl و هم در خروجی گزارشات ایراد داشته و به صورت مربع نشان داده می‌شدند. بعد از کمی بررسی مشخص شد که مشکل به خاطر این است که فونت‌‌های «سری بی برنا رایانه» الفبای انگلیسی را پیاده سازی نکرده‌اند. قبل از این‌ها هم مشکلاتی با این فونت و خیلی از فونت‌های رایج دیگر داشتیم مثل پیاده سازی غلط «ي» و «ك» و «ة» عربی و بعضی کاراکترهای خاص مورد نیاز مثل ممیز، درصد و جدا کننده هزارگان فارسی (عربی) و فارسی کردن غلط اعداد انگلیسی و غیره و غیره. همه این مشکلات ما را بر آن داشت تا عزم خود را جزم کرده و همه فونت‌های رایج و غیر رایج فارسی را در حد توان جمع کرده و یک مقایسه دقیق از آنها انجام دهیم خصوصا در زمینه بحث سازگاری با برنامه‌هایی مثل Reporting Services و دیگر برنامه‌هایی که از فونت‌ها انتظار دارند به غیر از کاراکترهای فارسی، کاراکترهای انگلیسی هم در فونت پیاده سازی شده باشد.
من برای این کار فونت‌های معروف «سری بی برنا رایانه» که تقریبا در هر ویندوزی پیدا می‌شود، فونت‌های «فارسی وب»، فونت‌های طراحی شده توسط «انجمن کاربران ایرانی اپل مکینتاش» یعنی «ایرماگ»، فونت‌های عربی «مایکروسافت»، فونت «ایران نستعلیق شورای عالی اطلاع رسانی»، فونت «فارسی آزاد»، فونت «دجاوو اوبونتو»، فونت‌های «موسسه غیر انتفاعی sil»، فونت‌های یونیکد مایکروسافت مثل تاهوما و بعضی فونت‌های متفرقه مثل «نصف» را مورد بررسی قرار داده و نتیجه را در جدول زیر خلاصه کردم. مبنای مقایسه و رتبه بندی فونت‌ها، سازگاری با استانداردهای ۶۲۱۹ و ۹۱۴۷ (که نسخه جدیدتر استاندارد ۲۹۰۱ است) و ابزار گزارش‌گیری مایکروسافت یعنی MS SQL Reporting Services بوده است. استانداردهای فوق الذکر آخرین و معتبرترین استانداردها موجود در زمینه فارسی نویسی در زمینه کامپیوتر هستند. همان طور که از جدول مقایسه پیداست عمده مشکل بر سر کاراکترهای خاص فارسی (عربی) مثل ممیز، اعداد، جدا کننده هزارتایی‌ها و علامت مخصوص ریال است. فونت‌هایی که عدم سازگاری آنها با استانداردهای فوق بیش از حد خاصی بوده از جدول مقایسه حذف شده‌اند یعنی اگر فونتی در این بررسی بوده ولی در جدول حاضر نیست به علت ناسازگاری بیش از حد آن بوده مثل فونت‌های «سری بی» و فونت «فارسی آزاد». البته با توجه به معیارهای استاندارد ۶۲۱۹ و ۹۱۴۷ و مشکلات مربوط به Reporting Services فقط ۴ فونت «ترافیک فارسی وب»، «تبریز ایرماگ»، «شهرزاد» و «لطیف» توانسته‌اند از این آزمون سربلند بیرون بیایند! دو فونت آخر توسط موسسه غیر انتفاعی sil تهیه شده‌اند.

جدول مقایسه فونت‌های رایج فارسی

نام رایج فونت نام فونت در مجموعه MS Office تولید کننده میزان پشتیبانی از سطوح ۱ و ۲ و ۳ صفحه کلید ۹۱۴۷ آیا امکان تایپ انگلیسی با همان فونت وجود دارد؟ آیا الفبا و حروف انگلیسی در خود فونت پیاده سازی شده است؟ با MS SQL Reporting Services 2008 سازگار است؟
۱ نازلی Nazli فارسی وب به جز کاراکترهای: U+FD3F و U+FD3E خیر بله بله
۲ ترافیک Terafik فارسی وب به طور کامل خیر بله بله
۳ رویا Roya فارسی وب به طور کامل خیر خیر خیر
۴ کودک Koodak فارسی وب به طور کامل خیر خیر خیر
۵ هما Homa فارسی وب به طور کامل خیر خیر خیر
۶ تیتر Titr فارسی وب به طور کامل خیر خیر خیر
۷ زر XB Zar ایرماگ به جز کاراکترهای: U+066C و U+FDFC که به شکل غیر استاندار پیاده سازی شده‌اند بله بله بله
۸ نیلوفر XB Niloofar ایرماگ همه به جز U+066C که به شکل اشتباه پیاده سازی شده بله بله بله
۹ ریاض XB Riyaz ایرماگ همه به جز U+066C که به شکل اشتباه پیاده سازی شده بله بله بله
۱۰ رویا XB Roya ایرماگ همه به جز U+066C که به شکل اشتباه پیاده سازی شده بله بله بله
۱۱ شفیق XB Shafigh ایرماگ همه به جز U+066C که به شکل اشتباه پیاده سازی شده بله بله بله
۱۲ شیراز XB Shiraz ایرماگ همه به جز U+066C که به شکل اشتباه پیاده سازی شده بله بله بله
۱۳ ثلث XB Sols ایرماگ همه به جز U+066C که به شکل اشتباه پیاده سازی شده بله بله بله
۱۴ تبریز XB Tabriz ایرماگ به طور کامل بله بله بله
۱۵ تیتر XB Titre ایرماگ همه به جز U+066C که به شکل اشتباه پیاده سازی شده بله بله بله
۱۶ تیتر سایه‌دار XB Titre Shadow ایرماگ همه به جز U+066C که به شکل اشتباه پیاده سازی شده بله بله بله
۱۷ یاقوت XB Yagut ایرماگ همه به جز U+066C که به شکل اشتباه پیاده سازی شده بله بله بله
۱۸ یاس XB Yas ایرماگ همه به جز U+066C که به شکل اشتباه پیاده سازی شده بله بله بله
۱۹ ترافیک XM Traffic ایرماگ همه به جز U+066C که به شکل اشتباه پیاده سازی شده بله بله بله
۲۰ وحید XM Vahid ایرماگ همه به جز U+066C که به شکل اشتباه پیاده سازی شده بله بله بله
۲۱ یرموک XM Yermook ایرماگ همه به جز U+066C که به شکل اشتباه پیاده سازی شده بله بله بله
۲۲ وستا XP Vosta ایرماگ همه به جز U+066C که به شکل اشتباه پیاده سازی شده بله بله بله
۲۳ زیبا XP Ziba ایرماگ همه به جز U+066C و U+064A که به شکل اشتباه پیاده سازی شده بله بله بله
۲۴ نستعلیق IranNastaliq شورای عالی اطلاع رسانی همه به جز U+0643 و U+0670 و U+064A و U+2010 و U+FD3E و U+FD3F و U+0649 و U+0656 بله بله بله
۲۵ سگو Segoe UI مایکروسافت همه به جز: U+066B و U+066C و U+2010 و U+FD3E و U+FD3F بله بله بله
۲۶ تاهوما Tahoma مایکروسافت همه به جز: U+066C و U+066B و U+FDFC و U+2010 و U+FD3E و U+FD3F و U+0656 بله بله بله
۲۷ آریال Arial (Body CS) مایکروسافت همه به جز: U+066C و U+066B و U+FDFC و U+2010 و U+FD3E و U+FD3F و U+0656 بله بله بله
۲۸ تیتر بی B Titr برنا رایانه نا سازگاری خیلی زیادی دارد خیر خیر خیر
۲۹ شهرزاد Scheherazade موسسه غیر انتفاعی sil به طور کامل بله بله بله
۳۰ لطیف Lateef موسسه غیر انتفاعی sil به طور کامل بله بله بله

جدول معرفی بعضی کاراکترهای یونیکد که در این متن به آنها اشاره شده است

کد نام رایج فارسی نام یونیکدی شکل بر اساس استاندارد یونیکد نسخه ۵٫۱
۱ U+0643 حرف «ك» عربی که نباید در متون فارسی استفاده شود. ARABIC LETTER KAF image
۲ U+0649 حرف عربی «ى» بی‌نقطه ARABIC LETTER ALEF MAKSURA image
۳ U+064A حرف «ي» عربی که نباید در متون فارسی استفاده شود. ARABIC LETTER YEH image
۴ U+0656 الف مقصوره پایین فارسی ARABIC SUBSCRIPT ALEF image
۵ U+066B ممیز مخصوص عربی (فارسی) که شبیه «اسلش» است نه ممیز و کامای انگلیسی یا فارسی ARABIC DECIMAL SEPERATOR image
۶ U+066C جدا کننده هزارگان عربی (فارسی) که بر خلاف تصور بالای خط نوشتن می‌نشیند نه پایین آن ARABIC THOUSANDS SEPERATOR image
۷ U+0670 الف مقصوره فارسی ARABIC LETTER SUPERSCRIPT ALEF image
۸ U+2010 این کاراکتر جایگزین دقیق‌تر کاراکتر خط تیره است HYPHEN hyphen
۹ U+FD3E پرانتز تزیینی چپ ORNATE LEFT PARENTHESIS ornate_left_parenthesis
۱۰ U+FD3F پرانتز تزیینی راست ORNATE RIGHT PARENTHESIS ornate_right_parenthesis
۱۱ U+FDFC علامت مخصوص «ریال» RIAL SIGN rial_sign

منابع و مراجع

۱ ISIRI 6219 نسخه نهایی استاندارد تبادل و شیوه‌ی نمایش اطلاعات فارسی بر اساس یونی‌کد
۲ استاندارد ISIRI 9147 چیدمان حروف و علائم فارسی بر صفحه کلید رایانه که جایگزین استاندارد قدیمی‌تر ۲۹۰۱ شد
۳ Unicode Arabic Range: 0600-06FF بر اساس نسخه ۵٫۱ یونیکد
۴ شرکت فارسی وب شریف
۵ http://www.fileformat.info/index.htm
۶ موسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران
۷ ایرماگ، انجمن کاربران ایرانی مکینتاش
۸ شرکت برنا رایانه
۹ پروژه فونت فارسی آزاد
۱۰ شورای عالی اطلاع رسانی سفارش دهنده فونت ایران نستعلیق
۱۱ موسسه غیر انتفاعی sil

با تشکر از
شرکت فراکنش به خاطر حمایت از پروژه زمان‌بر استانداردسازی
ناصر حاجلو به خاطر بررسی مشکلات Reporting Services
کلیه کسانی که مشکلات این مقایسه را اعلام می‌کنند
کلیه علاقه‌مندان به بهبود وضعیت خط و زبان فارسی در محیط کامپیوتر و اینترنت

پ. ن.: دو فونت «موسسه sil» به جدول مقایسه‌ها اضافه شد.