‫کمی درباره GFDL (‫اجازه‌نامه مستندات آزاد گنو)

گنو GNU Free Documentation License یک اجازه‌نامه «کپی‌لفت» مخصوص متون (نه نرم افزار) است. هر نوشته‌ای که با این اجازه‌نامه که به اختصار GFDL نامیده می‌شود منتشر شود تبدیل به یک نوشته «آزاد» می‌شود به این معنی که هر کسی می‌تواند آن را آزادانه تغییر داده یا تکثیر کند به این شرط که نسخه دوباره انتشار یافته (چه با تغییر چه بدون تغییر) دوباره تحت همین مجوز یا دیگر مجوزهای آزاد سازگار با آن منتشر شود که البته شرایط خاصی هم باید رعایت شود.

با این که GFDL را GNU برای کسب اطمینان از انتشار آزاد مستندات و راهنماهای نرم افزارهای آزاد منتشر کرده است ولی از این مجوز می‌توان برای انتشار هر نوع نوشته، متن و کتابی در خارج از زمینه کامپیوتر هم استفاده کرد. Wikipedia از بزرگترین و معروف‌ترین استفاده کننده‌های مجوز GFDL است.

برای آن که یک نوشته، کتاب، وبلاگ و… را تحت مجوز GFDL در آورید کافی است که یک نسخه از مجوز را به نوشته خود الصاق کرده و به ابتدای متن خود اعلانیه‌ای اضافه کنید مبنی بر این که نوشته شما با شرایط خاص شما تحت مجوز GFDL قرار دارد. از وقتی که نوشته شما تحت پروانه GFDL قرار گرفت هر کسی می‌تواند بدون اعلام قبلی نوشته شما را به هر تعداد تکثیر کرده و حتی از آن پول درآورد. همچنین استفاده کنندگان مجازند که نوشته شما را تغییر داده و یا همراه با نوشته‌های دیگر مجددا منتشر نمایند.

البته لازم نیست که از این آزادی بی‌انتها وحشت کنید، استفاده کنندگان موظفند نام و مشخصات شما را به عنوان نویسنده اولیه در نسخه‌های باز تکثیر شده خود اعلام کنند. آنها همچنین موظفند که یک نسخه شفاف از سند خود را در اختیار عموم استفاده کنندگان قرار دهند. منظور از شفاف یک فایل متنی قابل ویرایش توسط نرم افزارهای رایج است. شما به عنوان نویسنده یک متن می‌توانید بخشی از متن که نوعی مقدمه برای سند شما محسوب می‌شود را به عنوان «بخش ثانی» معرفی کرده و کلیه افراد بعد از خود را مجبور کنید که «بخش ثانی» شما را بدون هیچ کم و کاستی در تمام نسخه‌های بعدی منتشر کنند. این نکته را هم فراموش نکنید که هر کسی که می‌خواهد بخشی یا همه کار شما را با یا بدون تغییر منتشر کند باید کار خودش را هم تحت مجوز GFDL یا دیگر مجوزهای آزاد سازگار با GFDL منتشر کند. این یعنی این که شما هم می‌توانید نسخه‌های بهبود یافته متن خود را با آزادی کامل دریافت و تکثیر کنید.

منابع:
ویکی‌پدیا
متن مجوز GFDL
ترجمه غیر رسمی GFDL به زبان فارسی

‫کپی‌لفت (Copyleft) چیست؟

‫علامت «کپی‌لفت» با حرف C برعکس   «کپی‌لفت» یا «سهوتالیف» مفهومی است که برای توضیح رفتار اجازه‌نامه (مجوز، پروانه، License)های دنیای نرم افزارها (و متون) آزاد/کدباز به کار می‌رود. مجوز GNU GPL و GNU FDL دو مثال معروف از اجازه‌نامه‌‌های «کپی‌لفت» هستند.

عبارت کپی‌لفت برای نخستین بار در دهه ۱۹۷۰ میلادی (دهه ۱۳۵۰ شمسی) در تقابل با مفهوم «کپی‌رایت» (حق مولف) به کار برده شد. طرفداران سهو تالیف (کپی‌لفت) می‌خواستند با برعکس کردن حرف انگلیسی «C» در علامت حق مولف «©» و عوض کردن واژه right در Copyright با کلمه left به همه بگویند که با انحصاری شدن نرم افزارها از طریق قانون حق مولف (Copyright) مخالف هستند (در اینجا از right به معنی راست و از left به معنی چپ استفاده شده).

«سهو تالیف» یا کپی‌لفت (Copyleft) به طور دقیق‌تر به آن دسته از اجازه‌نامه (License)هایی اطلاق می‌گردد که استفاده کننده، تغییر دهنده یا برنامه نویس را مجاز به داشتن سورس کد برنامه (یا نسخه «شفاف» منابع متنی در مورد اجازه‌نامه GFDL)، اعمال کردن هر نوع تغییر در آن و انتشار مجدد آن می‌داند به شرطی که نسخه دوباره منتشر شده هم تحت همان اجازه‌نامه یا دیگر اجازه‌نامه‌های آزاد سازگار بااجازه‌نامه اولیه منتشر شود.

این قاعده این اطمینان را به دست می‌دهد که هیچ شخصی یا شرکت واسطی نتواند نرم افزارهای (و متون) آزاد/کدباز را حتی اگر خودش در آن اصلاحاتی انجام داده باشد به صورت انحصاری در آورد. یکی از معروف‌ترین و قدیمی‌ترین مواردی که یک شرکت طی آن به خاطر فقدان اجازه‌نامه‌های کپی‌لفت موفق به انحصاری کردن یک نرم افزار شده بود مورد معروف شرکت Symbolics و ریچارد استالمن است. ریچارد استالمن در دهه ۷۰ یک مفسر LISP را به صورت کدباز برای شرکت Symbolics نوشت. شرکت Symbolics هم از آن استفاده کرد و بعد از مدتی اصلاحاتی در آن اعمال کرد ولی وقتی که استالمن نسخه اصلاح شده نرم افزاری که خود برای آنها نوشته بود را از شرکت Symbolics خواست آنها به سادگی هر چه تمام‌تر از دادن کد منبع نرم افزار به او خودداری کردند! چون اعتقاد داشتند که این سورس از این به بعد متعلق به شرکت Symbolics است.

فرهنگ سهو تالیف (Copyleft) را در فرهنگ خودمان (ایران) می‌توان با فرهنگ «وقف» شبیه دانست. ایرانی‌های قدیم (و جدید) برای آمرزش روح درگذشتگان و کمک به هم نوعان خود، املاک خود یا آنهایی را که به همین منظور می‌ساختند شامل خانه، مسجد، حسینیه، مدرسه، حمام، باغ و… را «وقف» می‌کردند به این معنی که مالکیت آن ملک یا وسیله (وسایل مجالس عزا، عروسی، روضه، مراسمات محرم و عاشورا و…) از مالکیت شخص و ورثه آن خارج شده و به مالکیت عمومی در می‌آمد. در حال حاضر مدیریت و صیانت این «اوقاف» بر عهده اداره اوقاف و در قدیم‌ترها به عهده معتمدین محلی، حاکمین شهرها و روحانیون منطقه قرار داشته و دارد. در مورد وقف همچون اجازه‌نامه‌های سهو تالیف (Copyleft) هیچکس حق ندارد اموال و املاک وقفی که یک بار وقف شده را به تصرف خودش درآورد.

این واقعیت را نباید فراموش کرد که سهو تالیف (Copyleft) از لحاظ حقوقی و قانونی نوعی استفاده خلاقانه از قانون حق تالیف (Copyright) است. سهو تالیف (Copyleft) با استفاده از قانون حق تالیف (Copyright) است که افراد را مجبور به حفظ مجوز سهو تالیف (Copyleft) در نسخه‌های تغییر یافته و نیافته بعدی می‌کند. دقت کنید که سهو تالیف (Copyleft) به معنی نداشتن حق تالیف (Copyright) نیست و این قانون کپی‌رایت است که از کپی‌لفت حفاظت می‌کند!

بیشتر اجازه‌نامه‌های مورد استفاده در نرم افزارهای آزاد/متن‌باز از نوع سهو تالیف (Copyleft) هستند از جمله GNU GPL،Creative Commons، GNU Free Documentation License و GNU LGPL. یکی معروف‌ترین استثنائات این موضوع اجازه‌نامه BSD است که سهو تالیف (کپی‌لفت) نیست و به افراد این اجازه را می‌دهد که کد منبع نرم افزارهای کدباز را بعد از تغییرات (یا شاید هم بدون تغییرات) به مالکیت شخصی خود درآورده یا مجددا با اجازه‌نامه‌های سهو تالیفی (Copyleft) مثل GPL منتشر کنند.

منابع
۱- ویکی‌پدیا
۲- گنو